Profilaktyka
Rola zaprzestania palenia
Zaprzestanie palenia jest podstawą pierwotnej i wtórnej profilaktyki choroby. Jest to metoda o udowodnionej skuteczności zapobiegania postępowi choroby. W pierwszym roku po zaprzestaniu palenia może dojść do poprawy FEV1, a następnie tempo obniżania FEV1 zbliża się do obserwowanego u osób niepalących (26). Nawet u osób z ciężką obturacją oskrzeli zaprzestanie palenia jest korzystne, ponieważ zwolnienie obniżania FEV1 przedłuża życie (23).
Metody ograniczenia nałogu palenia
Spośród wielu działań antynikotynowych
najprostsza i powszechnie przyjęta jest metoda minimalnej interwencji, zwana
też metodą „pięciu P” (1).
1. Pytaj każdego pacjenta podczas każdej wizyty o nałóg palenia
2. Poradź palaczowi tytoniu, by zaprzestał palenia
3. Pamiętaj ocenić stan gotowości do zaprzestania palenia (test Schneidera, Aneks 2)
4. Pomóż palącemu
a. oceń stopień uzależnienia od nikotyny (test Fagerströma, Aneks 3)
b. osobom uzależnionym przepisz leczenie
5. Przeprowadź wizyty kontrolne
Taka interwencja może spowodować, że około 2-5% pacjentów trwale porzuci nałóg (27). Powinien ją stosować każdy lekarz w kontaktach z każdym palącym pacjentem. Zasada minimalnej interwencji obowiązuje nawet wówczas, gdy pacjent nie ma objawów chorobowych i nie porusza tematu palenia w rozmowie z lekarzem. Informację o paleniu i przeprowadzonej poradzie należy zanotować w łatwo zauważalnym miejscu w dokumentacji lekarskiej.
Ostatnio wykazano, że palacze, u których wykrywa się obturację oskrzeli w czasie badań spirometrycznych i którzy mieli udzieloną poradę antynikotynową, częściej porzucają palenie, niż palacze z prawidłową czynnością płuc (28). Dlatego wskazane jest udzielanie krótkiej porady antynikotynowej, popartej pokazaniem wyników tego badania każdemu palaczowi podczas wizyty u lekarza.
Odchodzenie od nałogu ułatwia stosowanie nikotynowej terapii zastępczej (NTZ). Lekami o udowodnionej skuteczności są preparaty zawierające nikotynę, w gumie do żucia lub plastrach naskórnych. Ostatnio pojawiły się preparaty zawierające nikotynę w pastylkach podjęzykowych i inhalatorze. Dostarczając do organizmu nikotynę zapobiegają one objawom zespołu abstynencji, jaki występuje u osób fizycznie uzależnionych od nikotyny. Skuteczność takiej terapii jest dwukrotnie wyższa niż stosowanie placebo (29). Od 20 do 30% osób trwale porzuca nałóg na okres co najmniej roku. Ostatnio stwierdzono, że skuteczny w odzwyczajaniu od nałogu palenia jest bupropion, lek o działaniu antydepresyjnym, hamujący wychwyt zwrotny dopaminy i noradrenaliny w ośrodkowym układzie nerwowym (30% rocznego sukcesu u osób palących) (30). U chorych na POChP skuteczność leku jest mniejsza (31). Lek można stosować po uwzględnieniu wszystkich przeciwwskazań.
Przed rozpoczęciem farmakoterapii konieczne jest określenie stopnia uzależnienia od nikotyny za pomocą testu Fagerströma. Wynik testu ≥7 punktów świadczy o silnym uzależnieniu od nikotyny i wymaga rozpoczęcia leczenia najwyższymi dawkami preparatów zawierających nikotynę lub rozważenia wskazań do podania bupropionu (32). U palących z wynikiem testu 4-6 p. leczenie należy wprowadzić, jeśli palacz ma trudności z całkowitym zaprzestaniem palenia lub wraca do nałogu.
Przykłady leków stosowanych w terapii
uzależnienia od nikotyny podano w tabeli 3.
Ograniczenie szkodliwych wpływów środowiska
Chory na POChP nie powinien pracować ani przebywać w środowisku zadymionym i zapylonym. Podstawowym celem działań zapobiegawczych, prowadzonych jako profilaktyka pierwotna lub wtórna, jest zmniejszenie lub wyeliminowanie narażenia na potencjalne szkodliwe zanieczyszczenia powietrza.
Najważniejsze metody profilaktyczne:
1. Profilaktyka pierwotna
• popularyzacja oświaty zdrowotnej (uświadomienie szkodliwości czynników środowiskowych)
• przedsięwzięcia techniczne, zmniejszające zapylenie powietrza przez wprowadzenie bezpiecznych technologii produkcyjnych
• poprawa wentylacji pomieszczeń
• automatyzacja i hermetyzacja procesów produkcyjnych.
2. Profilaktyka wtórna
• indywidualne środki ochronne, maski, hełmy izolujące
• poprawa
organizacji pracy: przerwy w pracy, rotacja pracowników na szczególnie narażonych
stanowiskach.
Tabela 3. Przykłady leków stosowanych w terapii uzależnienia od nikotyny
|
Nikotynowa terapia zastępcza |
Postacie leku |
Sposób podawania/dawki |
|
|
|
|
|
Lecznicza guma do żucia Zaprzestanie palenia następuje w momencie rozpoczęcia leczenia |
guma do żucia zawierająca 2 mg lub 4mg nikotyny w 1 kostce |
Dawki stosowane w zależności od stopnia uzależnienia od nikotyny, 2 lub 4 mg co 2 godziny (maksymalnie 20 kostek/dz), przez 8 tygodni. U osób silnie uzależnionych, (wynik testu Fagerströma ≥ 7 pkt.) leczenie zaczynać od gumy 4mg, a następnie obniżać dawkę. |
|
Plastry zawierające nikotynę Zaprzestanie palenia następuje w momencie rozpoczęcia leczenia |
5, 10, 15 mg wchłaniane przez 16 godzin/dobę, 10, 20, 30 cm2 wchłaniane przez 24 godziny/dobę, |
Stosować plastry na suchą nie owłosioną skórę, codziennie rano naklejając w innym miejscu przez 8 tygodni. Dawkowanie zależy od stopnia uzależnienia. U osób silnie uzależnionych, (wynik testu Fagerströma ≥ 7 pkt.) rozpoczynać dawkowanie od najwyższych dawek, następnie obniżać dawkę po 4 i kolejnych 2 tygodniach. |
|
Pastylki zawierające nikotynę Zaprzestanie palenia następuje w momencie rozpoczęcia leczenia |
pastylki zawierające 2 mg lub 4mg nikotyny |
Dawki stosowane w zależności od stopnia uzależnienia od nikotyny, 2 lub 4 mg co 2 godziny (maksymalnie 20 pastylek/dz), przez 8 tygodni.U osób silnie uzależnionych, (wynik testu Fagerströma ≥ 7 pkt.) leczenie zaczynać od dawki 4mg, a następnie obniżać dawkę. |
|
Inhalator z kapsułkami zawierajacymi nikotynę Zaprzestanie palenia następuje w momencie rozpoczęcia leczenia |
kapsułki zawierające 10 mg nikotyny |
Po włożeniu kapsułki do inhalatora wdychać szybko ok. 80 razy.Maksymalnie używać 16 inhalacji dziennie |
|
inne leki Bupropion Zaprzestanie palenia planuje się dopiero w drugim tygodniu leczenia |
tabletki 150 mg |
Przez pierwsze 3 dni 150mg 1x dziennie, następnie przez 7 tygodni 2xdz. 150mg. Koniecznie zachowywać 8 godzinny odstęp między dawkami. |
Szczepienia przeciwko grypie
Zaleca się szczepienia przeciwko grypie u
chorych na POChP z ciężkimi postaciami choroby, zwłaszcza w starszych grupach
wiekowych (33).
Większość obecnie używanych szczepionek przeciwko grypie zawiera fragmenty części powłokowej wirusa. Są one zwykle szczepionkami trójwalentnymi, tzn. skierowane są przeciwko dwu podtypom wirusa grypy typu A oraz wirusom grypy typu B. Szczepienia powinny być powtarzane corocznie przed spodziewanym sezonem zachorowań ze względu na zmienność antygenową wirusa i krótkotrwałość odpowiedzi immunologicznej. Skład szczepów w szczepionce jest każdego roku dobierany w ten sposób, aby uodparniać przeciw szczepowi spodziewanemu w następnym sezonie.
Wśród szczepionych młodych dorosłych częstość zakażeń po szczepieniu spada o 60-80%, podczas gdy wśród osób starszych częstość zachorowań obniża się jedynie o 30%. Jednakże liczba zachorowań na cięższe postacie grypy i śmiertelność z jej powodu zmniejsza się o 70%.
Szczepienia przeciwko Streptococcus pneumoniae
Streptococcus pneumoniae jest jedną z najczęstszych przyczyn zakażeń układu oddechowego w wieku podeszłym. W Polsce dostępna jest 23-walentna szczepionka przeciw Streptococcus pneumoniae obejmująca najczęściej występujące w schorzeniach układu oddechowego i nerwowego serotypy. Jednorazowe szczepienie można zalecać u chorych na POChP po 65 roku życia (34).