Światowy Dzień Gruźlicy
24 Marzec 2017

Główny Inspektorat Sanitarny Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc
W 2017 roku Światowy Dzień Gruźlicy obchodzony jest pod hasłem:

Unite to End TB- Zjednoczmy się, by zwalczyć gruźlicę



GRUŹLICA NA ŚWIECIE

Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization-WHO) szacuje, że w 2015 roku na świecie zachorowało na gruźlicę 10,4 mln osób, w tym 5,9 mln mężczyzn, 3,3 mln kobiet i 1 milion dzieci. 60% wszystkich chorych na gruźlicę to mieszkańcy Indii, Indonezji, Chin, Nigerii, Pakistanu i Południowej Afryki. U 480 tys. chorych wykryto gruźlicę wielolekooporną (multidrug resistant tuberculosis-MDR-TB), wywołaną przez prątki oporne jednocześnie na izoniazyd i ryfampicynę - dwa najsilniejsze leki przeciwprątkowe. Część chorych na MDR-TB ma gruźlicę wielolekooporną z rozszerzoną opornością (extensively drug resistant tuberculosis- XDR-TB). Szacuje się, że najwięcej chorych na MDR-TB mieszka w Chinach, Indiach i Rosji. 11% chorych na gruźlicę na świecie to osoby zakażone HIV. W niektórych regionach na południu Afryki zakażenie HIV stwierdza się u większości chorych na gruźlicę. Gruźlica jest jedną z częstszych przyczyną zgonów na świecie. Z powodu tej choroby w 2015 roku zmarło 1,4 mln osób.

W 2015 roku w 30 krajach Unii Europejskiej (UE) i Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) na gruźlicę zachorowało 60 195 osób. Połowę tej liczby stanowili chorzy z Polski, Rumunii i Wielkiej Brytanii. Zapadalność na gruźlicę w UE/EOG wynosiła średnio 11,7 na 100 000 ludności (na świecie 142/100 000). Sytuacja epidemiologiczna gruźlicy w UE/EOG jest zróżnicowana. W 22 krajach tego obszaru (UE/EOG) zapadalność była niższa niż 10 na 100 000 (najniższa w Islandii - 2,1 na 100 000); w 5- wyższa niż 20 na 100 000 (najwyższa w Rumunii - 76,5 na 100 000).

W krajach UE/EOG łącznie najwyższą zapadalność na gruźlicę (14,4 na 100 000) stwierdzano w grupie wieku 25-44 lata. Najwyższą zapadalność u dzieci odnotowano w Bułgarii, Rumunii, Litwie i Łotwie. Wśród chorych na gruźlicę w UE/EOG przeważali mężczyźni w proporcji 1,5: 1.

W wielu krajach europejskich wśród chorych na gruźlicę dominują imigranci. W Europie (na obszarze UE/EOG) 29,8% osób chorych na gruźlicę (tj. 17 913 osób) urodziło się poza krajem zgłaszającym ich zachorowanie lub nie miało obywatelstwa tego kraju. Blisko połowę chorych z tej grupy zgłosiły Wielka Brytania i Niemcy. Cudzoziemcy stanowili największy odsetek wśród chorych na gruźlicę w Szwecji- 89,5%; Norwegii- 88,7% i Islandii- 85,7%; najniższy odsetek (<1%)- w Bułgarii, Rumunii i Polsce.

Informacja o tym, że osoba jest lub nie jest zakażona HIV dostępna była u 34,4% chorych na gruźlicę w UE/EOG w 2015 roku (20 720 osób). Zakażenie HIV stwierdzono u 4,6% chorych ze znanym statusem HIV.

W krajach UE/EOG postać choroby MDR-TB rozpoznano u 1 339 osób. Chorzy na MDR-TB stanowili 4,1% chorych z dostępnymi wynikami lekowrażliwości prątków. Najwyższe odsetki gruźlicy MDR-TB odnotowano w Estonii, Łotwie i Litwie - od 11 do 23%. W krajach UE/EOG średnia zapadalność na MDR-TB nie zmienia się od 5 lat.

Gruźlica w Polsce

W 2015 roku do Krajowego Rejestru Zachorowań na Gruźlicę, prowadzonego przez Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie, zgłoszono z całej Polski 6 430 przypadków gruźlicy (o 268 mniej zachorowań niż w 2014 roku i o 2 157 mniej w porównaniu z rokiem 2006). Zapadalność na gruźlicę wszystkich postaci wynosiła 16,7 przypadków na 100 000 ludności. Polska należy już do krajów o zapadalności niskiej, czyli takich, gdzie zapadalność jest mniejsza niż 20 zachorowań na 100 000 ludności, ale nadal jest ona w Polsce wyższa niż średnia w UE.

Gruźlica płuc stanowiła w Polsce w 2015 roku 94,5% wszystkich zachorowań (6 078 przypadków). Chorzy wyłącznie na gruźlicę pozapłucną stanowili 5,5% ogółu chorych (tj. 352 przypadki). Najczęstszą postacią gruźlicy pozapłucnej było gruźlicze zapalenie opłucnej- 118 zachorowań stanowiące 33,5% wszystkich przypadków gruźlicy o lokalizacji pozapłucnej. Jedenaście osób zachorowało na gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu. Nie zarejestrowano ani jednego zachorowania na gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu w grupie dzieci i młodzieży.

W Polsce współczynniki zapadalności na gruźlicę wzrastały w kolejnych grupach wiekowych aż do przedziału 45-64 lata. Współczynnik zapadalności u dzieci do lat 14 wynosił 1,4 na 100 000, u osób w wieku od 45 do 64 lat - 28,1 na 100 000. Przed 2015 rokiem najwyższe współczynniki zapadalności stwierdzano w najstarszej grupie wieku, u osób ?65 lat. W 2015 roku współczynnik zapadalności w najstarszej grupie wieku, tzn. u osób w wieku 65 lat i starszych wynosił 26,9 na 100 000, czyli był już nieco niższy niż w grupie wiekowej 45-64 lata. Średnia wieku chorych na gruźlicę w Polsce wynosiła w 2015 roku 53,7 lat.

W tymże roku z terenu całej Polski zgłoszono 81 przypadków gruźlicy u dzieci do 14 roku życia, co stanowiło 1,3% ogółu zachorowań. W grupie dzieci stwierdzono 51 przypadków gruźlicy płuc i 30 przypadków gruźlicy pozapłucnej. W tym samym okresie zarejestrowano 83 przypadki zachorowań na gruźlicę wśród młodzieży w wieku od 15 do 19 lat. Współczynnik zapadalności w tym przedziale wieku wynosił 4,1 na 100 000. Większość nastoletnich chorych miała gruźlicę płuc - 84,3%.

Zapadalność na gruźlicę w Polsce w 2015 roku była ponad dwukrotnie wyższa w grupie mężczyzn niż u kobiet. Zarejestrowano 4 457 zachorowań w grupie mężczyzn - współczynnik zapadalności 24,0 na 100 000 i 1 973 zachorowania u kobiet - współczynnik 9,9 na 100 000. Zachorowania wśród mężczyzn stanowiły 69,3% ogółu zachorowań. Największa różnica zapadalności między mężczyznami i kobietami występowała w przedziale od 50 do 54 lat (w proporcji 3,6:1) oraz w wieku od 55 do 59 lat (4,1:1). Najwyższą zapadalność na gruźlicę u mężczyzn i kobiet stwierdzono na Śląsku - odpowiednio 39,3 i 14,6 na 100 000.

Utrzymują się znaczne różnice współczynników zapadalności na gruźlicę między województwami: w województwie śląskim zapadalność wynosiła 26,5 na 100 000; w wielkopolskim - 8,3 na 100 000.

W 2015 roku gruźlica została potwierdzona bakteriologicznie dodatnim wynikiem posiewu pobranego materiału klinicznego u 4 630 chorych (72%). Potwierdzenie bakteriologiczne oznacza pewne rozpoznanie choroby. Współczynnik zapadalności na wszystkie postaci gruźlicy potwierdzonej bakteriologicznie wynosił 12,0; na gruźlicę płuc potwierdzoną w posiewach - 11,6. U 44,7% wszystkich chorych na gruźlicę płuc i u 60,7% chorych na gruźlicę płuc z potwierdzeniem bakteriologicznym prątki były widoczne podczas badania bakterioskopowego plwociny (2714 chorych z dodatnim wynikiem bakterioskopii; współczynnik zapadalności - 7,1 na 100 000). Najwyższą zapadalność na gruźlicę płuc z dodatnim wynikiem badania bakterioskopowego stwierdzono w grupie wieku od 45 do 64 lat (współczynnik 13,3 na 100 000). Utrzymują się różnice między województwami dotyczące odsetka przypadków gruźlicy płuc potwierdzonej bakteriologicznie od 65,7% w Łódzkiem do 85,5% w woj. podlaskim.

Interesujące są wyniki dotyczące chorych na gruźlicę cudzoziemców. Wśród chorych na gruźlicę zarejestrowanych w 2015 roku w Polsce było 52 cudzoziemców (0,8% wszystkich chorych). W grupie chorych na gruźlicę cudzoziemców było 7 dzieci i 3 nastolatków.

Wśród chorych na gruźlicę w Polsce zakażenie HIV jest zjawiskiem rzadkim. Gruźlica była chorobą wskaźnikową u 20 chorych na HIV/AIDS.

W 2015 roku w Polsce gruźlicę wielolekooporną - MDR-TB, rozpoznano u 35 chorych (u 5 cudzoziemców). Przypadki MDR-TB stanowiły 0,7% wszystkich zachorowań na gruźlicę potwierdzoną bakteriologicznie oraz 0,8% zachorowań ze znanymi wynikami lekowrażliwości (dane o lekowrażliwości znane u 90,5% chorych z dodatnimi wynikami posiewów).

Umieralność

Główny Urząd Statystyczny odnotował w 2014 roku, że gruźlica była przyczyną zgonu 526 osób; współczynnik umieralności wyniósł - 1,4 na 100 000 ludności. Największa liczba zmarłych na gruźlicę to osoby w wieku od 45 do 64 lat (252 osoby; współczynnik - 2,4 na 100 000). Najwyższy współczynnik umieralności z powodu gruźlicy (3,8 na 100 000) stwierdzono w grupie wieku ? 65 lat. Nie było zgonu na gruźlicę w grupie dzieci do lat 14, natomiast w grupie młodzieży w wieku od 15 do 19 lat stwierdzono jeden taki zgon. To samo wydarzyło się w 2013 roku. Liczba zgonów z powodu gruźlicy była 3,6 razy wyższa w zbiorowości mężczyzn niż kobiet.

Podsumowanie

Gruźlica jest poważnym problemem zdrowotnym współczesnego świata. Walkę z gruźlicą utrudnia postać choroby znana jako MDR-TB, wywołana przez prątki oporne na dwa najskuteczniejsze leki przeciwprątkowe. MDR-TB, częsta w niektórych rejonach świata, jest konsekwencją błędów leczenia i opieki nad chorymi na gruźlicę.

W Polsce zapadalność na gruźlicę w 2015 roku była niższa niż w roku poprzednim, ale wyższa niż średnia w krajach UE/EOG. Odsetek dzieci wśród chorych na gruźlicę, odsetek osób zakażonych HIV i przypadków MDR-TB jest w naszym kraju niższy niż przeciętne w krajach UE i EOG.

Ciągle nie ma szczepionki skutecznie zapobiegającej gruźlicy płuc u osób dorosłych. Znana od ponad 100 lat szczepionka BCG zapobiega ciężkim postaciom gruźlicy u dzieci i jest nadal stosowana w 163 krajach. Trwają badania nad 13 rodzajami szczepionek, z których kilka będzie zapobiegać zakażeniu prątkami lub rozwojowi gruźlicy u osób już zakażonych.

Upowszechnia się stosowanie nowych leków w leczeniu MDR-TB. Według WHO z 2015 roku liczba krajów, w których chorzy mogą być leczeni nowym lekiem bedakiliną wzrosła do 70, delamanidem- do 35.

Celem wyznaczonym krajom świata przez WHO jest zmniejszenie o 95% liczby zgonów z powodu gruźlicy i zmniejszenie średniej zapadalności na gruźlicę na świecie do < 10 przypadków na 100 000 ludności do 2035 roku w porównaniu z rokiem 2015. Poprawa sytuacji epidemiologicznej gruźlicy w naszym kraju wskazuje, że przyczyniamy się do osiągnięcia tego ambitnego celu.

Maria Korzeniewska- Koseła
Zakład Epidemiologii i Organizacji Walki z Gruźlicą
Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc

Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie organizuje, pod honorowym patronatem Głównego Inspektora Sanitarnego, konferencję prasową z okazji Światowego Dnia Gruźlicy.
Konferencja odbyła się 16 marca (czwartek) 2017 roku o godzinie 11:00 w siedzibie Instytutu (ul. Płocka 26, sala wykładowa WHO)

Piśmiennictwo:
1. World Health Organization. Global Tuberculosis Report 2016.
2. ECDC/WHO Regional Office for Europe. Tuberculosis surveillance and monitoring in Europe 2017; Stockholm:
European Centre for Disease Prevention and Control; 2017.
3. Gruźlica I choroby układu oddechowego w Polsce w 2015 r. red. Maria Korzeniewska- Koseła.
Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc, Warszawa 2016