[10.4] Zabiegi pielęgnacyjno-terapeutyczne

[10.4.1] Pielęgnacja oka (*)

Pielęgnowanie oka obejmuje czynności pozwalające na utrzymanie oka w warunkach zapewniających prawidłowe fizjologiczne funkcjonowanie polegające na widzeniu otaczającego środowiska zewnętrznego. Czynności pielęgnacyjne zmierzają do zapobiegania zaburzeniom funkcjonowania narządu wzroku, wczesnego wykrywania zaburzeń, przywracanie fizjologicznych warunków w części zewnętrznej oka. Czynności pogrupowano w zakresy: diagnostyczne, opiekuńczne, leczniczo - rehabilitacyjne.

Czynności :

A. Diagnostyczne

• Higieniczne mycie rąk.
• Założenie rękawic ochronnych.
• Usunięcie aparatów korygujących wady wzroku, według potrzeb.
• Ocenienie wyglądu gałki ocznej, powieki, spojówek, dna oka (badanie oftalmoskopowe).
• Sprawdzenie odruchu rogówkowego.
• Określenie pola widzenia, ostrości wzroku, widzenia barw.
• Wyjaśnienie konieczności wizyty u lekarza w przypadku stwierdzenia zaburzeń.
• Poinstruowanie pacjenta o potrzebie nie dotykania oka
• Założenie jałowego opatrunku
• Higieniczne mycie rąk

B. Opiekuńcze

• Higieniczne mycie rąk.
• Założenie rękawic ochronnych.
• Założenie rękawic ochronnych.
• Ułożenie głowy pacjenta we właściwej pozycji.
• Oczyszczenie jałowym płynem, temperatura 36,6 ˚C (np.: 0,09 % NaCl, roztwór rumianku) szczeliny powiekowej, powieki i rzęsy.
• Rozchylenie powieki.
• Skierowanie strumienia płynu na spojówkę od strony przynosowej na zewnątrz.
• Osuszenie szczeliny powieki.
• Uporządkowanie sprzętu
• Higieniczne mycie rąk.
• Dokumentowanie zabiegu w indywidualnej karcie pacjenta.

C. Leczniczo - rehabilitacyjne

• Zaaplikowanie zleconych kropli do oczu.
• Zastosowanie zleconej maści do oczu.
• Zastosowanie zleconego okładu na powieki.
• Zabezpieczenie rogówki oka przed wysychaniem jałowym opatrunkiem wilgotnym.
• Poinstruowanie pacjenta o najważniejszych czynnikach wpływających na funkcjonowanie narządu wzroku: oświetlenie miejsca, kolorystyka wnętrza, promieniowanie nadfioletowe,
• Przedstawienie możliwości korekty zaburzeń wzroku - postępowanie farmakologiczne, postępowanie operacyjne, zastosowanie okularów, soczewek.
• Określenie wpływu zaburzeń wzroku na funkcjonowanie i rozwój pacjenta (wykształcenie, zawód, kontakty społeczne).
• Stosowanie w czasie porozumiewania się z pacjentem działań umożliwiających lub zwiększających efektywność kontaktu wzrokowego z pacjentem.

Literatura:

1. Huber A. I współ.: Kompendium pielęgniarstwa. WL PZWL, Warszawa

2. Litwin M. (red.): Zarys okulistyki. WL PZWL, Warszawa 1997.

[10.4.2] Pielęgnacja ucha (*)

Pielęgnowanie ucha obejmuje czynności pozwalające na utrzymanie prawidłowego stanu higieny i jego funkcji wyrażających się między innymi poprzez słyszenie dźwięków. Czynności pielęgnacyjne zmierzają do zapobiegania zaburzeniom słuchu, wczesnego wykrywania zaburzeń słuchu, utrzymania w czystości małżowin usznych i zewnętrznych przewodów słuchowych, korygowanie zaburzeń słuchu oraz minimalizowanie konsekwencji tychże zaburzeń. W związku z dość szerokim zakresem

czynności składających się na procedurę, pogrupowano je w zakresy czynności: diagnostyczne, opiekuńcze, leczniczo -rehabilitacyjne.

Czynności:

A. Diagnostyczne

• Higieniczne mycie rąk.
• Założenie rękawic ochronnych.
• Ocenienie wyglądu małżowiny usznej i przewodu słuchowego zewnętrznego, błony bębenkowej (badanie otoskopowe).
• Określenie rodzaju zmian patologicznych np.: wysięk zapalny, wydzielina ropna, krwawienie, wyciek płynu mózgowo - rdzeniowego, bolesność.
• Zabezpieczenie ucha jałowym opatrunkiem.
• Higieniczne mycie rąk
• Wyjaśnienie konieczności wizyty u lekarza.
• Ocenianie zakresu funkcjonowania ucha - poziom słyszalności jedną z metod akumetrycznych (badanie szeptem).
• Przeanalizowanie potencjalnych przyczyn zaburzeń słyszalności - fizjologiczne starzenie się narządu słuchu, hałas przerywany, uszkodzenia zewnątrzpochodne (czop woszczynowy, leki, alkohol, nikotyna, kawa), uszkodzenia wewnątrzpochodne (cukrzyca, choroby nerek, choroby wątroby, nagminne zapalenie przyusznic, różyczka).
• Przedstawienie potencjalnych możliwości korekty zaburzeń (postępowanie farmakologiczne, operacyjne, protezowanie).
• Zaproponowanie w zależności od wcześniejszych ustaleń: wizytę u lekarza w celu podjęcia działań zmierzających do zahamowania pogłębiania stanu zaburzeń słuchu

W przypadku braku stwierdzenia zmian patologicznych:

B. Opiekuńcze

• Poinformowanie pacjenta o zasadach pielęgnacji uszu i korzyściach pozwalających na utrzymanie prawidłowej ich funkcji.
• Stworzenie warunków i przygotowanie pacjenta do samodzielnego pielęgnowania uszu.

Lub

• Higieniczne mycie rąk.
• Założenie rękawic ochronnych.
• Ułożenie głowy pacjenta we właściwej pozycji.
• Umycie małżowiny usznej wodą z mydłem.
• Oczyszczenie przewodu słuchowego zewnętrznego.
• Używanie dla każdego ucha oddzielnego zestawu patyczków higienicznych i wacików.
• Uporządkowanie i zabezpieczenie sprzętu.
• Higieniczne mycie rąk.
• Dokumentowanie czynności w indywidualnej karcie pacjenta.

C. Leczniczo - korygujące

• Zastosowanie zleconych leków w postaci kropli, okładów.
• Określenie wpływu zaburzeń słuchu na proces porozumiewania się pacjenta (wskaźnik: stopień izolacji społecznej).
• Przestrzeganie warunków zwiększających efektywność porozumiewania się pielęgniarki z pacjentem z zaburzeniem słuchu (oświetlenie miejsca rozmowy, twarzy rozmówcy, wyraźne wymawianie słów, skierowanie twarzy rozmówcy w kierunku pacjenta).

Literatura:

1. Huber A. i współ. : Kompendium pielęgniarstwa. WL PZWL, Warszawa

2. Latkowski B. i współ. : Badania narządu słuchu i układu równowagi. WL PZWL, Warszawa 1997.

3. Rutkiewicz J.: Geriatria. PZWL, Warszawa 1979.

4. Shafer N. K. i współ.: Pielęgniarstwo w chorobach wewnętrznych i chirurgicznych. PZWL, Warszawa 1979.

[10.4.3] Toaleta jamy ustnej (*)

Utrzymanie jamy ustnej w czystości i udzielenie pomocy choremu w przypadku dyskomfortu w sytuacji całkowitego braku wydolności samoobsługowej pacjenta lub jej ograniczenia.

Czynności:

• umycie higieniczne rąk (przed i po zabiegu),
• poinformowanie chorego o zabiegu,
• dokonanie oceny sprawności fizycznej i psychicznej oraz nawyków higienicznych pacjenta oraz oceny stany jamy ustnej oraz błony śluzowej i zębów,
• przygotowanie zestawu do zabiegu,
• przygotowanie miejsca do wykonania toalety jamy ustnej,
• założenie rękawiczek,
• zapewnienie choremu wygodnej pozycji podczas zabiegu,
• obserwowanie sposobu wykonania toalety jamy ustnej przez pacjenta,
• uzależnienie zakresu pomocy od wydolności pacjenta i jego życzeń,
• zabezpieczenie bielizny osobistej i pościelowej chorego,
• wyjęcie protez (jeżeli są obecne),
• usunięcie zgromadzonej wydzieliny w jamie ustnej,
• mycie i czyszczenie kolejno:
• dziąseł chorego,
• zewnętrznej powierzchni zębów chorego,
• wewnętrznej powierzchni zębów chorego,
• powierzchni gryzącej zębów,
• tkanki znajdujące się pomiędzy wewnętrzną powierzchnią policzka, azębami,
• szczęki dolnej,
• podniebienia twardego,
• grzbietu języka,
• dodatkowo podczas toalety wieczornej zębów za pomocą nici dentystycznych,
• usunięcie szczoteczką nadmiaru pasty i wydzieliny,
• umycie i założenie protez. (jeżeli chory używa protez),
• osuszenie ręcznikiem twarzy i warg chorego,
• posmarowanie warg wazeliną lub innym kremem ochronnym,
• uporządkowanie zestawu po zabiegu,
• zdjęcie rękawiczek,
• udokumentowanie wykonania zabiegu,
• jeżeli istnieje taka konieczność zaplanowanie działań edukacyjnych z zakresu toalety jamy ustnej.

Literatura:

1. Ciechaniewicz W: Pielęgniarstwo - ćwiczenia. PZWL Warszawa 2001

2. Dison N. Technika zabiegów pielęgniarskich. Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL 1998

3. Huber A, Karasek - Kreutzinger B, Jobin - Howald U. Kompendium pielęgniarstwa. Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL 1995

4. Kirschnick O. Pielęgniarstwo. Wrocław Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner 1997

5. Kózka M.(red.): Stany zagrożenia życia. Wybrane standardy opieki i procedury postępowania pielęgniarskiego. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 2001.

6. Wołynka S. Pielęgniarstwo ogólne. Warszawa Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich 1993

7. Zahradniczek K (red.). Wprowadzenie do pielęgniarstwa. Podręcznik dla średnich szkół medycznych. Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL 1999

[10.4.4] Pielęgnacja krocza (*)

Utrzymywanie skóry krocza w czystości, zapobieganie stanom zapalnym i stosowanie zabiegów terapeutycznych w sytuacji występowania stanów chorobowych.

Czynności:

• Diagnostyczne:
• ocenianie stanu higienicznego skóry okolicy krocza,
• oglądanie skóry i błony śluzowej okolicy krocza w celu wykluczenia zmian chorobowych,
• Opiekuńcze:
• utrzymywanie skóry krocza w czystości poprzez codzienne mycie krocza środkami przeznaczonymi do higieny intymnej i płukanie pod bieżącą wodą, (obowiązuje zachowywanie właściwego kierunku mycia krocza oraz właściwego kierunku wycierania pośladków po oddaniu stolca),
• dokładne osuszanie krocza ręcznikiem przeznaczonym tylko do okolic intymnych,
• używanie bielizny osobistej z włókien naturalnych,
• dbanie o czystość bielizny osobistej,
• używanie luźnej bielizny osobistej,
• stosowanie hipoalergicznych środków higieny osobistej, płynów antyseptycznych do odkażania krocza, nie wywołujących uczulenia i podrażnienia,
• wymiana wkładek higienicznych w zależności od potrzeb,
• stosowanie ćwiczeń fizycznych wzmacniających i uelastyczniających mięśnie krocza,

• Leczniczo -rehabilitacyjne:
• regularne ocenianie procesu gojenia rany po nacięciu krocza,
• nauczanie położnic prawidłowej techniki siadania i wstawania w sytuacji założenia szwów na krocze
• wykonywanie jałowego mycia krocza w zależności od potrzeby,
• w stanach zapalnych okolic krocza stosowanie zabiegów i podawanie leków przeciwzapalnych zgodnie z indywidualną kartą zleceń lekarskich
• dokumentowanie podejmowanych działań w dokumentacji pielęgniarskiej.

Literatura:

1. Zahradniczek K.: Wprowadzenie do pielęgniarstwa. PZWL, Warszawa 1999.

2. Wołynka S.: Pielęgniarstwo ogólne. PZWL, Warszawa 1993.

3. Ciechaniewicz W.(red.): Pielęgniarstwo. Ćwiczenia. PZWL, Warszawa 2001.

4. Andreas H., Karasek-Krentinger B., Jobin-Howald U: Kompendium pielęgniarstwa. PZWL, Warszawa 1995.

5. Marcinkowski J.T.: Podstawy higieny. Volumed, Wrocław 1997.

6. Dison N.: Technika zabiegów pielęgniarskich. PZWL, Warszawa 1998.

[10.4.5] Pielęgnacja stóp (*)

Jest to zabieg należący do czynności higienicznych, mający na celu utrzymanie stóp w czystości, skrócenie i zapobieganie chorobom paznokci oraz poprawienie samopoczucia chorego. Czynności pielęgnacyjne zmierzają do zapobiegania powstawaniu schorzeń skóry stóp i paznokci, wczesnego wykrywania nieprawidłowości. Czynności pogrupowano w zakresy: profilaktyczne, opiekuńcze i lecznicze.

Czynności profilaktyczne:

• stosowanie obuwia lekkiego, przewiewnego, luźnego, wykonanego z naturalnej skóry, (nie wolno nosić obuwia o wąskich czubkach, które powodują deformację miednicy i stopy),
• stosowanie wkładek leczniczych do obuwia(przy płaskostopiu stóp),
• zmienianie skarpet codziennie lub 2 razy dziennie (przy wzmożonej potliwości stóp),
• wietrzenie stóp w ciągu dnia,
• ćwiczenie stóp np. chodzenie bez obuwia po twardym podłożu,

Czynności diagnostyczne:

• mycie higieniczne rąk,
• założenie rękawiczek jednorazowego użytku,
• rozpoznanie stanu skóry stóp pacjenta ze zwróceniem uwagi na czystość tej części ciała oraz występowanie zmian patologicznych.i określenie zakresu działań pielęgnacyjnych,
• przygotowanie zestawu,
• ułożenie pacjenta w pozycji zapewniającej wygodę i bezpieczeństwo,
• zapewnienie warunków intymności,
• ustawienie miedniczki z wodą o temperaturze 36- 39⁰ C pod stopę pacjenta,
• ustawienie obok miedniczki mydła i szczoteczki do stóp,
• zanurzenie stopy w miedniczce z ciepłą wodą do czasu zmiękczenia naskórka (10-15 min),
• umycie stóp pacjentowi oraz usunięcie miejsc zrogowaciałych pumeksem (nie należy ścinać),
• wyszczotkowanie paznokci stóp,
• osuszenie umytych stóp ze zwróceniem szczególnej uwagi na przestrzenie między palcami,
• obcinanie paznokci na płasko,
• odsuwanie wału otaczającego tzw.,,skórki" ku nasadzie paznokcia za pomocą drewnianej szpatułki, frotowej suchej ściereczki,
• opiłowanie paznokci pilniczkiem (nie metalowym),
• natłuszczanie umytych okolic skóry stóp (np. natłuszczającym kremem, balsamem), omijając przestrzeń międzypalcami,
• uporządkowanie używanego sprzętu,
• mycie higieniczne rąk,
• udokumentowanie wykonanych czynności,

Czynności lecznicze:

• zastosowanie zleconych maści, kremów zalecanych przez dermatologa w przypadku np. grzybicy stóp,
• zastosowanie zleconych środków leczniczych np. przy nadmiernej potliwości stóp
• (pudry, zasypki higieniczne, kąpiele stóp),
• poinformowanie pacjenta o najważniejszych czynnościach przy pielęgnacji stóp.

Literatura:

1. Dison. N.: Technika zabiegów pielęgniarskich. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa1999.

2. Korczak. C.: Higiena. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa1998.

3. Towpik J.: Dermatologia i wenerologia. PZWL, Warszawa 1992.

4. Wogel A., Wodraschke G.: Pielęgnowanie chorego w domu. PZWL, Warszawa 1993.

5. Marcinkowski J.: Podstawy Higieny. Volumed. Wrocław 1997.

[10.4.6] Pielęgnacja unieruchomionego (*)

Jest to zespół działań podejmowanych przez pielęgniarkę w celu utrzymania prawidłowego stanu higieny i funkcji poszczególnych układów organizmu oraz zapobiegających potencjalnym powikłaniom, a także korygujących powstałe zaburzenia uchorego z brakiem wydolności samoobsługowej lub jej ograniczeniem.

Czynności:

• Ogólne
• umycie higieniczne rąk (przed i po zabiegu),
• poinformowanie pacjenta o zabiegu,
• przygotowanie zestawu,
• przygotowanie pomieszczenia do wykonania zabiegu,
• założenie rękawiczek,
• zapewnienie choremu wygodnej i bezpiecznej pozycji ciała,
• udokumentowanie wykonania zabiegu.

• Diagnostyczne:
• dokonanie oceny sprawności fizycznej i psychicznej, atakże nawyków higienicznych pacjenta,
• dokonanie oceny funkcji układów: ośrodkowego układu nerwowego, oddechowego, krążenia, skóry i błon śluzowych, kostno - mięśniowo - stawowego,
• określenie rodzaju zmian patologicznych na skórze np. odleżyny, otarcia, stany zapalne,
• ewentualne pobranie zleconych materiałów do badań (wg procedur).

• Opiekuńcze
• utrzymanie skóry i śluzówek w czystości (wg procedury),
• utrzymanie bielizny pościelowej i osobistej w czystości (wg procedury),
• układanie ciała w różnych pozycjach (np. ułożenie płaskie, półwysokie, wysokie naplecach, itp.), oraz zmiana pozycji ułożeniowych,
• stworzenie warunków do wypoczynku, snu,
• stworzenie warunków do wydalania moczu i kału,
• karmienie pacjenta (sposób uzależniony od wydolności samoobsługowej pacjenta),
• zapobieganie powikłaniom długotrwałego leżenia lub unieruchomienia w łóżku (np. odleżyny, choroba zakrzepowo - zatorowa, przykurcze mięśniowe, zniekształcenia stawowe, osteoporoza, zaparcia i zakażenia dróg moczowych, opadowe zapalenie płuc),
• zapewnienie potrzeby bezpieczeństwa psychicznego.

• Leczniczo - korygujące
• zastosowanie zleconych leków,
• wykonywanie czynności poprawiających funkcjonowanie poszczególnych narządów iukładów np. oklepywanie klatki piersiowej, ćwiczenia bierne, czynne, masaż pleców, pośladków

Literatura:

1. Ciechaniewicz W: Pielęgniarstwo - ćwiczenia. PZWL Warszawa 2001

2. Dison N. Technika zabiegów pielęgniarskich. Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL 1998

3. Huber A, Karasek - Kreutzinger B, Jobin - Howald U. Kompendium pielęgniarstwa. Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL 1995

4. Kirschnick O. Pielęgniarstwo. Wrocław Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner 1997

5. Kózka M.(red.): Stany zagrożenia życia. Wybrane standardy opieki i procedury postępowania pielęgniarskiego. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 2001.

6. Wołynka S. Pielęgniarstwo ogólne. Warszawa Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich 1993

7. Zahradniczek K (red.). Wprowadzenie do pielęgniarstwa. Podręcznik dla średnich szkół medycznych. Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL 1999

[10.4.7] Pielęgnacja pacjenta z odleżynami (*)

Odleżyna należy do wtórnych chorobowych zmian skórnych o charakterze owrzodzenia wywołanego długotrwałym uciskiem i niedokrwieniem okolic skóry, w których kość oddzielona jest od jej powierzchni jedynie cienką warstwą tkanki tłuszczowej podskórnej (tj. w okolicy pięt, kości guzicznej, krzyżowej, łopatek, potylicy, na małżowinach usznych, za uszami i w okolicy wyrostka sutkowego, w okolicy kostek, kolan, krętarza kości biodrowej, barku). W zależności od nasilenia objawów przedmiotowych odleżyny są klasyfikowane w oparciu o istniejące skale wg Enisa i Sarmiento (skala 5 stopniowa, przy czym 0^{0 -} brak odleżyny) lub wg Torrance’a (skala 6 stopniowa, przy czym 0⁰ - bark odleżyny). Celem pielęgnowania pacjenta z odleżynami jest stworzenie warunków do gojenia się rany odleżynowej, poprzez wielokierunkowe działania tj.: usuwanie lub łagodzenie czynników zewnętrznych i wewnętrznych (czynników ryzyka rozwoju odleżyn) utrudniających proces gojenia, tworzenie optymalnego środowiska w ranie do jej gojenia poprzez dobór odpowiednich środków leczniczych, uzupełnianie niedoborów pokarmowych, witaminowych i mikroelementowych organizmu oraz udział w kontroli leczenia chorób sprzyjających rozwojowi odleżyn.

Czynności:

• Poznanie ogólnego stanu pacjenta oraz ocena stopnia zmian odleżynowych;
• Określenie czynników ryzyka występujących u pacjenta, ustalenie planu działania leczniczo-pielęgnacyjnego (we współpracy z lekarzem) oraz założenie karty obserwacyjnej pacjenta z odleżyną;
• Stosowanie uniwersalnych środków ostrożności profilaktyki zakażeń;
• Stosowanie odciążenia ucisku (materace przeciwodleżynowe dynamiczne ; udogodnienia - kliny, poduszki, nadmuchiwane opaski, opatrunki odciążające od ucisku, np.: Comfeel; zmiana pozycji co 0,5-2 godziny - zgodnie z pisemnym schematem oraz ze stosowaniem techniki zmiany pozycji pacjenta z unikaniem tarcia; ułożenie z dostępem powietrza miejsc szczególnie narażonych na pogłębienie zmian; w pozycji na boku układanie pacjenta w 30⁰ nachyleniu);
• Wspomaganie/ułatwianie przepływu krwi w okolicy miejsc narażonych na zmiany (nacieranie, masowanie skóry z pominięciem okolic nad wyniosłościami kostnymi, uruchamianie chorego);
• Pielęgnowanie skóry (toaleta ciała 2xdziennie oraz w razie potrzeby, używanie środków myjących o pH 5,5; dokładne i ostrożne osuszanie umytej skóry; zabezpieczanie skóry w miejsach zagrożonych maściami lub kremami ochronno-odżywczymi, np.: Propolis, Sudocrem, Solcoseryl, Sepropol, Alantovit, Penaten, Linomag);
• Stosowanie diety wysokobiałkowej, wzbogaconej witaminami i składnikami mineralnymi (dieta wysokobiałkowa -1,5-2 g białka/kg masy ciała/dobę, bogata w pokarmy zawierające wit. C, cynk i magnez);
• Tworzenie optymalnego środowiska do gojenia w ranie odleżynowej I⁰ - stosowanie środków: błony półprzepuszczalne (np.: Opsite, Tegaderm, Bioclusive), hydrocoloidy supercienkie, np.:: Granuloflex Extra Thin;
• Tworzenie optymalnego środowiska do gojenia w ranie II⁰ - stosowanie opatrunków hydrożelowych np. Agua-gel, błon pólprzepuszczalnych np.: Bioclusive lub gąbek poliuretanowych np. Lyofoam A;
• Tworzenie warunków gojenia się ran odleżynowych 3⁰ i 4⁰ -pobranie wymazu z odleżyny do badania; miejscowe stosowanie środków o działaniu przeciwbakteryjnym np.: srebran sulfadiazyny, maść Deletex, Dermazin, Polseptol; przestrzeganie zasad aseptyki i antyseptyki; stosowanie antybiotykoterapii ogólnej - we współpracy z lekarzem; stosowanie opatrunków przy ranach czystych np.: hydrokoloidy (np.:Granuloflex ulepszony, Bordered), gąbki poliuretanowe (np.: Allevyn), opatrunki alginianowe (np.: Kaltostat); postępowanie przy ranach brudnych: oczyszczenie rany (np.: chirurgiczne lub enzymatyczne), stosowanie opatrunków hydrokoloidowych lub hydrożelowych (np.: IntraSite, Inadine) lub dekstranomery (np.: Iodosorb);
• Tworzenie optymalnego środowiska do gojenia się w ranie 5⁰, chirurgiczne wycięcie martwicy tkanek, stosowanie opatrunku oczyszczającego np.: Bactigras lub chemicznych środków oczyszczających np. H₂O₂, Betadine, Eusol; stosowanie opatrunków np. Tielle, Nu-gell, Actisorb, Fibracol;
• Przygotowanie pacjenta i/lub jego rodziny do współudziału w leczeniu i pielęgnowaniu odleżyn.

Literatura:

1. Culley F.: Nursing aspects of pressure sore prevention and therapy. British Journal of Nursing. 1998, 7, 15, 879-890.

2. Głowacka A., Kruk G., Sopata M.: Odleżyny. Zapobieganie i leczenie. Poradnik dla pielęgniarek i lekarzy. NRPiP. Warszawa, 1996.

3. Kirschnick O.: Pielęgniarstwo. Urban&Partner. Wrocław, 2001.

4. Kózka M.: Standard zapobiegania odleżynom u chorego unieruchomionego(W:) Kózka M.(red).: Stany zagrożenia życia. Wybrane standardy opieki i procedury postępowania pielęgniarskiego. Wyd.UJ. Kraków 2001, 46-48.

5. Kruk-Krupiec G.: Odleżyny. Poradnik dla pielęgniarek i położnych. Wyd. Plik. Piekary Śląskie. 1999.

6. Yarkony G.M.: Odleżyny. Medycyna Praktyczna. 1996,1.

7. Zahradniczek K.: Wprowadzenie do pielęgniarstwa. PZWL. Warszawa, 1999.

[10.4.8] Stosowanie baniek (*)

Zabieg zaliczany do autohemoterapii, polegający na spowodowaniu przekrwienia tętniczo - żylnego a następnie wynaczynieniu krwi z drobnych, powierzchownych naczyń włosowatych, poprzez podciśnienie wytworzone w bańce. Krew poza obrębem naczyń krwionośnych jest rozpoznawana jako obce białko, a jednocześnie bodziec dla systemu odpornościowego organizmu, mobilizujący do wytwarzania ciał odpornościowych . Bańki lecznicze należą do zabiegów wykonywanych samodzielnie przez pielęgniarkę.

Czynności:

• Sprawdzenie zlecenia wykonania baniek leczniczych, najczęstsze wskazania do wykonania zabiegu - grypa, infekcje wirusowe, mięśniobóle, zapalenie oskrzeli, inne.
• Poinformowanie pacjenta o istocie, celu i przebiegu zabiegu.
• Uzgodnienie z pacjentem szczegółów jego wykonania - rodzaj zabiegu (bańki lecznicze bezogniowe, bańki lecznicze ogniowe),czas, miejsce, pozycję, warunki zewnętrzne w czasie zabiegu i po jego wykonaniu.
• Higieniczne mycie rąk
• Zapewnienie sprzętu i warunków niezbędnych do wykonania zabiegu.
• Ułożenie pacjenta we wcześniej ustalonej pozycji, zabezpieczenie włosów i ubrania pacjenta.
• Ocenienie skóry na której przystawiane są bańki.
• Przystawienie baniek wytwarzając wcześniej w nich próżnię (wypalając ogniem za pomocą kwacza, wypompowując powietrze).
• Zdejmowanie baniek po około 10-20 min.
• Obserwowanie miejsca przystawienia baniek leczniczych.
• Zapewnienie pacjentowi wygodnego ułożenia i właściwych warunków mikroklimatycznych przez około 24 godziny.
• Oczyszczenie, zdezynfekowanie i zabezpieczenie używanego sprzętu.
• Higieniczne mycie rąk.
• Udokumentowanie wykonania zabiegu w indywidualnej dokumentacji pacjenta.
• Sprawdzenie skuteczności wykonanego zabiegu.

Literatura :

1. Ciechaniewicz W. (red.): Pielęgniarstwo. Ćwiczenia. WL PZWL, Warszawa 2001.

2. Kondraciuk H.: Zastosowanie baniek lekarskich w leczeniu zespołów bólowych, astmy, przeziębień i innych chorób. RENKON MED., Kraków 1995.

3. Zahradniczek K. (red.): Wprowadzenie do pielęgniarstwa. WL PZWL, Warszawa 1999.

[10.4.9] Monitorowanie działania leków

[10.4.10] Pielęgnacja wkłucia dożylnego z założonym wenflonem (*)

Zespół działań pielęgniarskich zapewniających utrzymanie drożności wkłucia założonego do żyły obwodowej (np. igły Vigo, motylka) oraz zapobiegających powikłaniom (np. zmian zapalnych, obrzękowi, zakażeniu, pęknięciu naczynia). Działania te mają zastosowanie u wszystkich pacjentów długotrwale leczonych np. antybiotykami dożylnymi, silnymi lekami przeciwbólowymi.

Czynności:

• Czynności ogólne
• umycie higieniczne rąk (przed i po zabiegu),
• poinformowanie pacjenta o zabiegu,
• przygotowanie zestawu,
• założenie rękawiczek,
• porządkowanie zestawu po zabiegu,
• zdjęcie rękawiczek,
• udokumentowanie zabiegu,
• W sytuacji konieczności zmiany opatrunku
• ostrożne usuwanie istniejącego opatrunku na wkłuciu np. plastra iopatrunku włóknikowego (wymiana co 24 - 48 godzin), opatrunku przezroczystego (wymiana maksymalnie co 72 godziny). Częstsza wymiana opatrunku wprzypadku np. zabrudzenia opatrunku, odklejenia, zniszczenia,
• zdezynfekowanie miejsca wokół wenflonu założonego do żyły obwodowej (można zastosować środki np. AHD, spirytus 70% skażony, Skinsept),
• dokonanie kontroli stanu skóry w miejscu wkłucia dożylnego (zaczerwienienie, wyciek, obrzęk),
• dokonanie kontroli umocowania i umiejscowienia wenflonu (obserwacja wkierunku zagięcia, pęknięcia, wysunięcia wkłucia oraz obrzęku, nacieku świadczącego o pozanaczyniowym jego umiejscowieniu),
• nałożenie nowego opatrunku na wkłucie dożylne (np. plaster, opatrunek włóknikowy, przezroczysty),
• zaznaczenie na plastrze daty zmiany opatrunku i autoryzowanie wykonania,
• Kontrolowanie drożności wkłucia
• przepłukanie wenflonu solą fizjologiczną (od 5 do 10 ml),
• obserwowanie pacjenta podczas zabiegu,
• przestrzeganie zasad aseptyki w czasie użytkowania wkłucia dożylnego,
• delikatne i ostrożne wykonywanie czynności związanych z obsługą wkłucia dożylnego,
• Utrzymanie drożności i przeciwdziałanie powikłaniom
• wymiana wenflonu co 72 godziny,
• w przypadku wystąpienia powikłań (typu: zapalenie żył, zakażenie, zatkanie cewnika, zaczerwienienie, obrzęk) wcześniejsze usunięcie wenflonu i jałowe zabezpieczenie miejsca wkłucia,
• każdorazowe przepłukanie wenflonu przed i po podaniu leku,
• w przypadku wystąpienia stanu zapalnego w miejscu wkłucia wykonanie okładu chłodzącego zAltacetu, 1% Rivanolu,
• przygotowanie pacjenta do samoobserwacji dotyczącej miejsca założenia wkłucia, objawów powikłań oraz zachowania szczególnych środków ostrożności,

Literatura:

1. Hildebrand N. Iniekcje, infuzje, pobieranie krwi. Wydawnictwo Medyczne "Urban &Partner". Wrocław 2001.

2. Kirschnick O. Pielęgniarstwo. Wydawnictwo Medyczne "Urban & Partner" Wrocław 1997.

3. Kózka M.(red.): Stany zagrożenia życia. Wybrane standardy opieki i procedury postępowania pielęgniarskiego. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 2001

4. Segura M. Wstrzyknięcia I wlewy dożylne. Instytut "Pomnik - Centrum Dziecka". Warszawa 1999.

[10.4.11] Opieka nad chorym otrzymującym chemioterapię (*)

Chemioterapia jest metodą leczenia polegającą na podawaniu pacjentowi  środków chemicznych - cytostatyków, hamujących podziały lub niszczących komórki nowotworu. Ten sposób leczenia, oprócz szerokich właściwości terapeutycznych może wywoływać także działanie toksyczne na organizm człowieka. Może wywierać również negatywny wpływ na stan emocjonalny i psychospołeczny pacjenta. Chemioterapia jest powszechną metodą stosowaną w leczeniu z wyboru lub jako leczenia wspomagające w przebiegu wielu nowotworów. Poszczególne nowotwory wymagają innych leków, różnych dawek i odmiennych dróg ich podawania. Schematy leczenia chemicznego obejmują różne czasokresy aplikowania leków. Niektóre z nich mogą być realizowane w warunkach ambulatoryjnych lub  oddziałach dziennego pobytu inne zaś podczas pobytu w oddziale szpitalnym ze względu na konieczność włączania działań osłonowych toksycznego efektu chemioterapii bądź łagodzenie ubocznych odczynów.

Czynności:

• Informowanie  pacjenta przed rozpoczęciem leczenia o sposobie działania chemioterapii oraz jej potencjalnych skutkach ubocznych;
• Pomaganie pacjentowi w podjęciu świadomej zgody na leczenie;
• Stosowanie zasad ochrony przed skażeniem i technik bezpiecznego przygotowywania i podawania leków
• Zapewnienie stabilnego dostępu do żyły u pacjenta w celu podawania chemioterapeutyków;
• Przygotowanie leków chemioterapeutycznych zgodnie ze zleceniem lekarza oraz z zachowaniem zasad obowiązujących podczas przygotowywania cytostatyków;
• Monitorowanie stanu pacjenta w kierunku objawów ubocznych (nudności, wymioty, biegunki, zaparcia, zapalenie jamy ustnej, zapalenie przełyku, zaburzenia smaku, krwawienia, zmęczenie, łysienie) podczas podawania chemioterapeutków oraz w okresach pomiędzy kuracjami;
• W sytuacji wynaczynienia chemioterapeutyku poza światło naczynia postępowanie zgodne z zaleceniami ogólnymi i swoistymi dla rodzaju leku;
• Profilaktyka zmian w obrębie jamy ustnej - toaleta jamy ustnej, płukanie środkami antyseptycznymi oraz pędzlowanie środkami dostosowanymi do  stanu błony śluzowej i zębów,
• Przy występujących u pacjenta skłonnościach do nudności i wymiotów podawanie leków przeciwwymiotnych zgodnych ze zleceniem lekarza;
• Pomoc pacjentowi w utrzymaniu higieny osobistej podczas utrzymujących się wymiotów lub biegunki w trakcie chemioterapii;
• Udzielanie pacjentowi wskazówek na temat pielęgnacji włosów i skóry przy skłonnościach do wysychania, odbarwiania skóry lub wypadania włosów podczas chemioterapii (np. stosowanie delikatnych  środków do pielęgnacji skóry i włosów, używanie kremów nawilżających i odżywczych oraz ochrona skóry przed działaniem promieni słonecznych);
• Zapewnianie pacjentowi warunków do odpoczynku w sytuacji występowania objawów zmęczenia, osłabienia i senności;
• Informowanie pacjenta o sposobach ochrony przed infekcjami (osłabiona odporność organizmu podczas chemioterapii) oraz przed stłuczeniami, zranieniami ciała (zwiększona skłonność do powstawania podskórnych krwawych wylewów oraz krwawień);
• Informowanie pacjenta o zalecanej diecie podczas chemioterapii (dieta lekkostrawna, bogatobiałkowa, z unikaniem spożywania potraw tłustych, smażonych, o twardej konsystencji i silnym zapachu);
• Pomaganie pacjentowi w akceptacji stanu łysienia lub całkowitej utraty włosów - wskazywanie sposobów kompensacji zmienionego obrazu ciała zgodnie z poczuciem gustu i estetyki pacjenta.
• Uczenie rodziny/opiekunów pacjenta zasad postępowania z pacjentem podczas chemioterapii.

Literatura:

1. Krasuska M., Turowski K.(red.).: Wybrane aspekty opieki nad pacjentem onkologicznym. Neurocentrum. Lublin, 1996.
2. Krasuska M.: Opieka w chorobie nowotworowej. YOCAM. Lublin, 1997.
3. Krzakowski M., Meder J.: Praktyczne zasady postępowania w łagodzeniu i likwidacji toksyczności chemioterapii i radioterapii. Nowa Medycyna.1998, 5, 58-63.
4. Osoba D.: Badanie jakości życia zależnie od stanu zdrowia pacjentów onkologicznych. Nowotwory. 1993, 43, 185-192.
5. Strum A. (red).:  Kompendium onkologii. PZWL. Warszawa, 1995.
6. UICC.: Podręcznik onkologii klinicznej. PWN. Warszawa, 1994.

[10.4.12] Zabiegi mające na celu przywrócenie prawidłowej ciepłoty ciała (*)

Gorączka należy do objawów zaburzeń mechanizmów termoregulacyjnych które dostosowują ilość ciepła usuwanego względem wytwarzanego, zapewniając utrzymanie stałej temperatury ciała. Prawidłowa temperatura ciała mierzona w dole pachowym wynosi 36 - 37˚C. Gorączka to stan pacjenta w którym temperatura ciała mierzona pod pachą wynosi powyżej 37,8˚C. Najczęstszymi objawami towarzyszącymi gorączce są: objawy subiektywne - złe samopoczucie, ból głowy, mięśni, wrażliwość na światło i hałasy, wzmożone pragnienia, suchość w jamie ustnej; objawy obiektywne - Twarz blada lub zaczerwieniona, skóra wilgotna, przyspieszenie tętna (1˚C - 10-20 uderzeń), zwiększona częstość oddechów objętość wdechowa, mocz zagęszczony, senność, pobudzenie, zaburzenia przytomności, dreszcze, suchość jamy ustnej, błyszczące oczy, język pokryty białym nalotem.

Czynności:

• Monitorowanie temperatury ciała podopiecznego uwarunkowane wartością podwyższonej temperatury ciała oraz dynamiką jej zmian.
• Określenie typu przebiegu gorączki.
• Zaobserwowanie objawów towarzyszących gorączce:
• utraty płynów, prowadzenie bilansu wodnego
• zabarwienia różowo- czerwonego skóry
• wilgotności skóry i błon śluzowych
• wartości ciśnienia tętniczego
• liczby oddechów
• stan przytomności pacjenta
• Ustalenie potencjalnych przyczyn gorączki.
• Zapewnienie pacjentowi warunków bezpieczeństwa psychicznego i fizycznego.
• Pozostawanie pacjenta w łóżku.
• Przyciemnienie światła w pomieszczeniu gdzie przebywa pacjent gorączkujący.
• Uzupełnianie niedoboru płynów i elektrolitów (w formie doustnej- ciepła herbata czarna, naturalna, herbaty ziołowe lub w formie pozajelitowej) - zwiększenie podaży płynów zgodnie z prowadzonym bilansem.
• Podawanie leków przeciwgorączkowych.
• Stosowanie fizykalnych metod obniżania temperatury ciała (stosowanie zimna w postaci- worka z lodem, kąpieli ochładzających, okładów wysychających, koców hipotermicznych).
• Zwiększenie ruchu i wilgotności powietrza w otoczeniu pacjenta (zastosowanie wentylatora, nawilżacza powietrza) ale unikanie przeciągów.
• Utrzymanie skóry pacjenta w czystości i bez nadmiernej wilgotności.
• Okresowe ogrzewanie pacjenta w sytuacji wystąpienia dreszczy.
• Zwilżanie błony śluzowej jamy ustnej i warg płynem obojętnym.
• Wpływanie na poprawę łaknienia.
• Zmniejszenie lub zlikwidowanie bólu głowy i innych towarzyszących gorączce objawów.
• Dokumentowanie postępowania pielęgniarskiego w dokumentacji indywidualnej pacjenta.

Literatura:

1. Ciechaniewicz W.(red.) : Pielęgniarstwo. Ćwiczenia. WL PZWL, Warszawa 2001.

2. Straburzyński G.: Księga przyrodolecznictwa. WL PZWL, Warszawa 1997.

3. Zahradniczek K. (red.) Wprowadzenie do pielęgniarstwa. WL PZWL, Warszawa 1999.

[10.4.13] Pielęgnowanie pacjenta z bólem (*)

Czynności:

• określenie przyczyny dolegliwości bólowych
• monitorowanie natężenia bólu z wykorzystaniem skal wizualno-analogowych;
• obserwacja objawów towarzyszących odczuciom bólowym- wahania tętna, przyspieszenie i spłycenie oddychania, podwyższenie temperatury ciała, nudności, wymioty, wzrost wrażliwości na bodźce otoczenia;
• określenie  indywidualnego poziomu tolerancji bólowej pacjenta
• uczestniczenie w realizacji leczenia przeciwbólowego zgodnie z zaleceniami WHO  bóle słabe - niesterydowe leki przeciwzapalne, leki uspokajające, leki przeciwdepresyjne, bóle o miernym nasileniu - leki opioidowe, leki przeciwzapalne, leki uspokajające, leki przeciwdepresyjne, bóle silne - silne opiaty (morfina);
• likwidowanie środowiskowych czynników wpływających na wzrost odczuć bólowych
• wykonywanie wszystkich koniecznych czynności pielęgnacyjnych, diagnostycznych i terapeutycznych bardzo delikatnie;
• preferowanie postawy wynikającej z wiedzy że morfina podawana doustnie stanowi lek z wyboru u chorych cierpiących z powodu bólów nowotworowych;
• preferowanie postawy wynikającej z wiedzy o zmienności dróg podawania leków przeciwbólowych, ich preferencjach ( oprócz doustnej, dożylnej w  tym przez wkłucie centralne, dorektalnej, dotkankowej również naskórna,  przewodowa
• uprzedzanie pacjenta o możliwości wystąpienia bólu, jego charakterze, przebiegu
• informowanie pacjenta i  stwarzanie możliwości współdecydowania o wyborze sposobów zwalczania bólu
• informowanie o istocie, wskazaniach do stosowania  fizycznych metod zwalczania bólu - neurostymlacja przezskórna, akupunktura, krioterapia
• zaproponowanie wybranych technik relaksacji np.: relaksacja progresywna Jacobsona, trening autogenny Schultza;
• proponowanie pielęgnacyjnych sposobów zwalczania bólu np.: nacieranie pleców, zmiana ułożenia chorego w łóżku, dostarczenie choremu dodatkowych poduszek i innych udogodnień, wysłuchanie skarg pacjenta dotyczących dolegliwości bólowych;
• ocenianie skuteczności prowadzenia postępowania przeciwbólowego poprzez stwierdzanie stanu - brak odczucia bólu przez pacjenta  niezależnie od jego przyczyny;
• obserwowanie w kierunku wystąpienia powikłań farmakologicznego zwalczania dolegliwości bólowych i ich usuwanie np.: zaparcia, nudności, wymioty, senność lub bezsenność, świąd skóry;

Literatura:

1. Bouchard R, Owens N.: Pielęgniarstwo onkologiczne. PZWL, Warszawa 1982.

2. Gomuła W.S., Rewerski W.(red.):Terapia bólu. PZWL, Warszawa 1989.

3. Jarosz J., Hilgier M.: Leczenie bólów nowotworowych. Wyd. Czelej, Lublin 1997.

4. Sait-Maurice C., Muller A., Meynadier J.: Ból. Diagnostyka, leczenie I prewencja.

5. Gobethner i Ska, Bydgoszcz 1998.

[10.4.14] Pielęgnowanie pacjenta z nudnościami i wymiotami (*)

Nudności i wymioty są jednym  z  najbardziej  obciążających fizycznie objawem występującym w trakcie przebiegu wielu chorób, w tym również choroby nowotworowej.Nudności (mdłości) zespół objawów poprzedzający najczęściej wymioty. Nudności wiążą się ze zmienionym samopoczuciem, ogólnym osłabieniem z powodu obniżenia ciśnienia krwi, zawrotami głowy silnym poceniem się, ślinotokiem i charakterystycznym głębokim oddechem. Wymioty (torsje) gwałtowne opróżnienie żołądka z zawartości przez przełyk i usta. Do wymiotów dochodzi przede wszystkim na drodze odruchowej w wyniku podrażnienia przez substancje (środki chemiczne, substancje powstające w nadmiarze w przebiegu schorzeń, stanów np.: mocznica, ciąża) traktowane jako bodźce przekazywane drogą nerwową z błony śluzowej żołądka, jelit do ośrodka wymiotnego.Najczęstszymi przyczynami nudności i wymiotów mogą być: zatrucia, chemioterapia, radioterapia, wzrost ciśnienia śródczaszkowego, niedrożność żołądkowo-jelitowa, pobudzenie nerwu błędnego np.: z powodu rozstrzeni żołądka, bólu, hiperkalcemia, hyponatremia, zaburzenia funkcji nerek, niedrożność przewodów żółciowych, stres. Następstwami nudności i wymiotów mogą być: odwodnienie, zaburzenia metaboliczne, anoreksja, niedobory żywieniowe, ograniczenia natury fizycznej, zmęczenie.

Czynności:

• zastosowanie  środków, które zazwyczaj pomagały pacjentom w razie pojawienia się wymiotów np.: w czasie ciąży, stresu;
• spożywanie pokarmów o temperaturze pokojowej lub chłodnego np.: kanapki, desery, biały ser;
• zastosowanie diety płynnej, zimnej, małymi porcjami, przez słomkę np.: sok jabłkowy, sok żurawinowy, sok z aronii, lemoniady, musy owocowe, herbata, cola;  jeśli nie występuje  zapalenie jamy ustnej, podawanie produktów kwaśnych np.: cytryny, ogórki kiszone lub konserwowe;
• zapewnienie w czasie wymiotów  pozycji siedzącej wysokiej lub półwysokiej;
• płukanie ust wodą z sokiem z cytryny co 2-3 godz. lub częściej jeśli jest potrzeba;
• zapewnienie warunków intymności w czasie wymiotów oraz środków ułatwiających usunięcie wymiocin (miska nerkowata, płaty ligniny lub chusteczki higieniczne);
• unikanie potraw słodkich, tłustych, bardzo słonych, pikantnych, o intensywnym zapachu;
• eliminowanie  wybranych bodźców takich jak: nieprzyjemne zapachy, intensywne zapachy perfum, przebywanie w pobliży innych osób wymiotujących;
• spożywanie posiłków według jednego z podanych schematów: nie jedzenie i picie przez 1-2 godz. przed i po podaniu cytostatyku, unikanie przebywania przez ten czas z osobami spożywającymi posiłki lub w pobliżu miejsc gzie można wyczuć zapachy potraw lub spożycie obfitszego posiłku 3-4 godz. przed podaniem cytostatyku, po podaniu przyjmowanie małych porcji potraw 5-6 razy;
• wypoczywanie w wygodnej pozycji, w spokojnym i przyjemnym otoczeniu;
• przebywanie większość czasu na świeżym powietrzu np.: spacer po parku, werandowanie, lub przebywanie obok otwartego okna;
• zmniejszanie stresu napięcia emocjonalnego np.: słuchanie relaksacyjnej muzyki, rozmowa terapeutyczna, oglądanie ulubionego programu telewizyjnego, czytanie  ulubionych książek, czasopism;
• zapewnienie warunków i zachęcanie do snu pacjenta w czasie gdy występują nudności, wymioty;
• w przypadku wymiotów porannych pozostawanie po przebudzeniu się w łóżku 0.5-1 godz. przed wstaniem
• zastosowanie na zlecenie lekarza środków przeciwwymiotnych, uspokajających, przeciwhistaminowych  według preferowanego schematu podawania;
• systematyczne monitorowanie skuteczności podejmowanych działań w celu modyfikacji oraz dokumentowanie postępowania w indywidualnej dokumentacji pacjenta

Literatura:

1. Krzakowski M.,Meder J.: Praktyczne zasady postępowania w łagodzeniu i likwidacji toksyczności chemioterapii i radioterapii. Nowa Medycyna 1998,5, 46-50.

2. Osoba D.: Badanie jakości życia zależne od stanu zdrowia pacjentów onkologicznych. Nowotwory. 1993,43,185-192.

3. Sturm A.(red.): Kompendium onkologii. PZWL. Warszawa, 1995.

4.UICC: Podręcznik onkologii klinicznej. PWN. Warszawa, 1994.

[10.4.15] Płukanie żołądka

[10.4.16] Pielęgnacja ran (*)

Rana to przerwanie ciągłości skóry lub błony śluzowej. Pielęgnacja rany to działania mające na celu: utrzymywanie czystości, ochronę przed zakażeniem, zabrudzeniem, wysychaniem i utratą płynów fizjologicznych, czynnikami mechanicznymi i chemicznymi, a także zwalczanie zakażenia i pobudzanie procesu gojenia.

Czynności:

• Ocena stanu, lokalizacji i czasu powstania rany
• Ogolenie obszaru wokół rany
• Zastosowanie miejscowego znieczulenia rany
• Wykonanie/asystowanie przy oczyszczaniu rany z martwiczych tkanek, ciał obcych
• Asystowanie w czasie chirurgicznego opracowania rany
• Zamykanie rany poprzez założenie przylepca do spojenia jej brzegów
• Asystowanie w czasie szycia rany
• Zakładanie opatrunku suchego, wilgotnego
• Mocowanie opatrunku
• Kontrolowanie opatrunku
• Zmywanie rany/okolicy rany środkami odkażającymi
• Płukanie rany
• Stosowanie na ranę leków w postaci żelów, kremów, past, maści, przymoczek, aerosoli
• Obserwacja rany w kierunku powikłań (zakażenie, nagromadzenie wydzieliny surowiczej, krwiak, martwica, rozejście się brzegów, przerost blizny)
• Unieruchomienie uszkodzonej części ciała (temblak, szyny, wysokie ułożenie kończyny)

Literatura:

1. Budynek M., Nowacki C.: Wiedza o opatrunkach. Wydawnictwo Adi, Łódź 1999.

2. Bujak M.: Podstawowe techniki zabiegowe w opiece ambulatoryjnej. Springer PWN, Warszawa 1996.

3. Góral R. (red.): Zarys chirurgii. PZWL, Warszawa 1992.

4. Stenger S.: Opatrunki. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław 1999.

5. Wardrope J., Smith J.A.R.: Leczenie ran i oparzeń. PZWL, Warszawa 1995.

[10.4.17] Pielęgnacja oparzeń (*)

Oparzenie to uszkodzenie tkanek wywołane działaniem wysokiej temperatury, środków chemicznych, prądu elektrycznego lub promieniowania jonizującego. Oparzenia lekkie powierzchowne, nie przekraczające 15% powierzchni ciała (z wyjątkiem twarzy i dłoni) nie wymagają hospitalizacji i po udzieleniu pierwszej pomocy są kierowane do leczenia ambulatoryjnego. Pielęgnacja miejsc oparzonych ma na celu ochronę powierzchni oparzonej przed zakażeniem oraz stworzenie warunków do zagojenia ubytku skóry.

Czynności:

• Udzielenie pierwszej pomocy poprzez:
• Usunięcie poszkodowanego z miejsca zagrożenia
• Oziębianie oparzenia cieplnego do czasu ustąpienia bólu
• Przemycie wodą oparzenia chemicznego
• Podanie środków przeciwbólowych
• Założenie jałowego opatrunku
• Zebranie wywiadu odnośnie okoliczności i źródła oparzenia
• Usunięcie obrączek, pierścionków
• Ocena rozległości oparzenia (reguła dziewiątek, piątek, reguła ręki pacjenta, diagramy ciała)
• Ocena głębokości oparzenia
• Stosowanie okładów chłodzących
• Odkażanie skóry dookoła oparzenia
• Oczyszczanie oparzenia z zanieczyszczeń i strzępków naskórka
• Ogolenie włosów w okolicy oparzenia
• Stosowanie leków w postaci żelów, kremów, roztworów, maści
• Przemywanie oparzenia
• Nakłuwanie pęcherzy
• Zakładanie i mocowanie opatrunku
• Zwilżanie opatrunku w zależności od potrzeb
• Obserwacja miejsc oparzonych w kierunku powikłań (zakażenia, przykurcze w stawach)
• Natłuszczanie skóry
• Uodpornienie czynne i bierne przeciw tężcowi wg zlecenia lekarza
• Stosowanie elewacji kończyny oparzonej
• Zalecenie diety wysokoenergetycznej i wysokobiałkowej
• Zalecenie picia większej ilości płynów
• Wsparcie psychiczne poszkodowanego
• Instruowanie odnośnie nie manipulowania w obrębie miejsca oparzonego czy to pozostawionego na otwarto czy zaopatrzonego opatrunkiem
• Pouczenie o konieczności ochrony przed urazami i promieniami słonecznymi miejsc świeżo zagojonych

Literatura:

1. Condon W.: Kompendium postępowania chirurgicznego. PZWL, Warszawa 1995.

2. Driscoll P.A.: Doraźne leczenie urazów. Intensywne postępowanie zespołowe. PZWL, Warszawa 1997.

3. Gedliczka O.: Zasady postępowania w obrażeniach ciała. Medycyna Praktyczna s.c., Kraków 1993.

4. Góral R. (red.): Zarys chirurgii. PZWL, Warszawa 1992.

5. Potocki J.L.: Pielęgnowanie w oparzeniach. PZWL, Warszawa 1987.

6. Sakiel S., Magierski M.: Leczenie miejscowe rany oparzeniowej. Klinika 1996, 3, 7,321.

7. Stenger S.: Opatrunki. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław 1999.

8. Wardrope J., Smith J.A.R.: Leczenie ran i oparzeń. PZWL, Warszawa 1995.

[10.4.18] Pielęgnacja pacjenta z cukrzycą (stopa cukrzycowa) (*)

Pod terminem "stopa cukrzycowa" należy rozumieć zmiany patologiczne i stany chorobowe o różnej patogenezie oraz wszelkie objawy w obrębie stopy cukrzyka, będące późnymi powikłaniami cukrzycy. Do powstania owrzodzeń prowadzą dwa najważniejsze czynniki: polineuropatia (stopa neuropatyczna) i choroby zarostowe tętnic obwodowych (stopa niedokrwienna), które często współistnieją ze sobą (stopa mieszana). Właściwa pielęgnacja chroni stopy chorego z cukrzycą przed groźbą amputacji.

Czynności:

• Edukowanie/instruowanie chorego w zakresie:
• Systematycznej kontroli stanu stóp
• Codziennego mycia stóp
• Ścierania zrogowaciałego naskórka
• Osuszania (zwłaszcza przestrzeni międzypalcowych)
• Obcinania paznokci
• Doboru obuwia
• Ochrony stóp przed urazami mechanicznymi i termicznymi
• Niezwłocznego zgłaszania wszelkich zauważonych zmian w obrębie stóp
• Szkodliwości palenia
• Diety
• Samokontroli glikemii i glukozurii przy użyciu suchych testów i glukometru
• Wykonywania iniekcji z insuliny
• Badanie stóp (oglądanie, badanie tętna, ocena czucia dotyku i bólu)
• Zakładanie opatrunku (absorbującego, z preparatami pobudzającymi ziarninowanie, ze środkami odkażającymi)
• Stosowanie miejscowo enzymów proteolitycznych na zlecenie lekarza
• Stosowanie preparatów przeciwgrzybiczych na zlecenie lekarza
• Asystowanie przy chirurgicznym opracowywaniu rany (nacinanie, sączkowanie, usuwanie tkanek martwiczych)
• Odciążanie stopy z owrzodzeniem
• Wykonywanie glukotestu
• Wykonywanie iniekcji z insuliny
• Podawanie leków poprawiających krążenie, zmniejszających obrzęk na zlecenie lekarza

Literatura:

1. Dziak A., Toyara S.: Jak mieć zdrowe nogi. Wyd. Kaspers., Kraków 1996.

2. Jones E.W.: Diabetologia kliniczna. Via Medica, Gdańsk 1999.

3. Luźniak P., Bernas M., Czech A.: Rozpoznawanie i zasady leczenia zespołu stopy cukrzycowej. Terapia 1997, 6, 3-7.

4. Rykowski H.: Choroby naczyń. PZWL, Warszawa 1990.

5. Tatoń J.: Stopa cukrzycowa. PZWL, Warszawa 1987.

[10.4.19] Zdejmowanie szwów (*)

Szew chirurgiczny to operacyjne zespolenie tkanek miękkich przy użyciu katgutu, jedwabiu, lnu, nylonu i innych tworzyw sztucznych oraz drutu. Szwy z wyjątkiem wchłanialnych wyjmuje się ze skóry po 3-14 dniach.

Czynności:

• Psychiczne przygotowanie chorego
• Przygotowanie zestawu do usunięcia szwów lub klamerek
• Zdezynfekowanie rany
• Przecięcie i wyciągnięcie nici (usuwanie klamerek specjalnymi szczypcami)
• Założenie i umocowanie jałowego opatrunku
• Czynności porządkowe

Literatura:

1. Harmsen G.: Przebieg operacji od A do Z. PZWL, Warszawa 1999.

2. Ciuruś M.J.: Pielęgniarstwo operacyjne. Wyd. Adi, Łódź 1998.

3. Stenger S.: Opatrunki. Wydawnictwo Medyczne Medyczne Urban & Partner, Wrocław 1999.

[10.4.20] Płukanie oka (*)

Płukanie oka polega na przepłukiwaniu powiek i worka spojówkowego w celu oczyszczenia lub łagodzenia odczynu tkankowego. Stosowane jest przy obecności wydzieliny z oczu, zakażeniu lub powierzchownym podrażnieniu tkanek oka.

Czynności:

• Sprawdzenie zlecenia wykonania płukania oka (cel, zalecane środki do płukania);
• Ocena stanu narządu wzroku u pacjenta;
• Przygotowanie pacjenta do wykonania płukania oka/oczu (informowanie o istocie, przebiegu zabiegu), uzyskanie zgody pacjenta na płukanie;
• Przygotowanie sprzętu i środków oraz warunków otoczenia do płukania oczu;
• Stosowanie uniwersalnych środków ostrożności profilaktyki zakażeń;
• Zapewnienie pozycji pacjenta umożliwiającej swobodny odpływ roztworu płuczącego w kierunku od wewnętrznego do zewnętrznego kąta oka;
• Zapewnienie odpowiedniej temperatury roztworu płuczącego (około 35^0-37 ⁰C);
• Aplikowanie roztworu płuczącego z wysokości około 2-3 cm na spojówkę (a nie rogówkę) do momentu usunięcia wydzieliny spojówkowej;
• Kontrolowanie reakcji pacjenta na stosowany zabieg;
• Udokumentowanie wykonania płukania w indywidualnej dokumentacji pacjenta.

Literatura:

1. Ciechaniewicz W.: Pielęgniarstwo - ćwiczenia. PZWL. Warszawa, 2001.

2. Dison N.: Technika zabiegów pielęgniarskich. PZWL. Warszawa, 1998.

3. Huber A., Karasek-Kreutzinger B., Jobin-Howald U.: Kompendium pielęgniarstwa. PZWL. Warszawa,1995.

4. Kirschnick O.: Pielęgniarstwo. Urban&Urban. Wrocław, 2001.

5. Litwin M.: Zarys okulistyki. PZWL. Warszawa, 1997.

6. Zahradniczek K.: Wprowadzenie do pielęgniarstwa. PZWL. Warszawa,1999.

[10.4.21] Płukanie ucha (*)

Płukanie ucha jest to zabieg polegający na wpuszczaniu płynu do zewnętrznego przewodu słuchowego w celu jego oczyszczenia lub leczniczego przepłukania, z zapewnieniem jego naturalnego odprowadzenia za pomocą drenażu grawitacyjnego (siły ciężkości). Płukanie ucha jest prostym i często stosowanym zabiegiem w celu usuwania zgromadzonej w kanale słuchowym zewnętrznym woskowiny lub ciał obcych. Przeciwwskazaniem do płukania ucha jest ostry stan zapalenia ucha środkowego lub stan, gdy nie można wykluczyć perforacji błony bębenkowej.

Czynności:

• Sprawdzenie zlecenia wykonania płukania ucha (cel, zalecane środki do płukania);
• Ocena stanu narządu słuchu u pacjenta;
• Przygotowanie pacjenta do wykonania płukania ucha/uszu (informowanie o istocie, przebiegu zabiegu), uzyskanie zgody pacjenta na płukanie;
• Przygotowanie sprzętu i środków oraz warunków otoczenia do płukania uszu;
• Stosowanie uniwersalnych środków ostrożności profilaktyki zakażeń;
• Zapewnienie odpowiedniej temperatury i jakości płynu do płukania uszu (temperatura płynu ok. 37⁰-40⁰C, jakość płynu - woda, 2-4% roztwór kwasu borowego, 0,8% roztworu sody, 0,9% NaCl lub zgodna z indywidualnym zleceniem lekarza);
• Zapewnienie pozycji pacjenta umożliwiającej swobodny odpływ płynu podczas płukania (z lekkim pochyleniem głowy w kierunku ucha, które ma być płukane);
• Kierowanie strumienia płynu na górną ścianę przewodu słuchowego zewnętrznego podczas lekkiego wyprostowywania kanału słuchowego zewnętrznego (podciąganie za płatek uszny do góry i do tyłu lub do dołu i do tyłu - u dzieci);
• Obserwowanie pacjenta w czasie płukania (w kierunku objawów podrażnienia błony bębenkowej);
• Płukanie do momentu osiągnięcia celu (oczyszczenie bądź przepłukanie zaplanowaną ilością środka leczniczego);
• Założenie tamponu zamykającego wejście do kanału słuchowego;
• Udokumentowanie wykonania płukania ucha/uszu w dokumentacji pacjenta.

Literatura:

1. Ciechaniewicz W.: Pielęgniarstwo - ćwiczenia. PZWL. Warszawa, 2001.

2. Dison N.: Technika zabiegów pielęgniarskich. PZWL. Warszawa, 1998.

3. Huber A., Karasek-Kreutzinger B., Jobin-Howald U.: Kompendium pielęgniarstwa. PZWL. Warszawa,1995.

4. Kirschnick O.: Pielęgniarstwo. Urban&Urban. Wrocław, 2001.

5. Murtagh J.: Zabiegi lekarskie -poradnik. PZWL. Warszawa, 1999.

6. Zahradniczek K.: Wprowadzenie do pielęgniarstwa. PZWL. Warszawa,1999.

[10.4.22] Pielęgnacja odmrożeń (*)

Odmrożenie to uszkodzenie tkanek wywołane działaniem niskiej temperatury. Odmrożeniu ulegają zwykle obwodowe części ciała: palce u rąk i nóg, uszy oraz nos. Zmianom miejscowym mogą towarzyszyć reakcje ogólnoustrojowe (oziębienie).

Czynności:

• Udzielenie pierwszej pomocy poprzez:
• Umieszczenie poszkodowanego w ciepłym pomieszczeniu
• Zdjęcie wilgotnego, zimnego ubrania i obuwia
• Podawanie ciepłych płynów do picia
• Ogrzewanie miejsc odmrożonych wilgotnymi środkami rozgrzewającymi (kąpiel, okłady)
• Podanie środków przeciwbólowych
• Ocena rozległości i głębokości uszkodzenia tkane
• Uodpornienie czynne i bierne przeciw tężcowi wg zlecenia lekarza
• Miejscowe stosowanie leków w postaci żelów, kremów, roztworów, maści
• Zakładanie i mocowanie opatrunku
• Natłuszczanie skóry
• Stosowanie elewacji kończyny z odmrożeniem
• Obserwacja w kierunku zakażenia
• Podawanie leków poprawiających krążenie wg zlecenia lekarza
• Asystowanie podczas wykonywania blokady zwojów nerwowych
• Wsparcie psychiczne poszkodowanego
• Instruowanie odnośnie nie manipulowania w obrębie miejsc odmrożonych
• Pouczenie o konieczności ochrony miejsc odmrożonych przed urazami i oziębieniem

Literatura:

1. Góral R. (red.): Zarys chirurgii. PZWL, Warszawa 1992.

2. Potocki J.L.: Oparzenia i odmrożenia. PZWL, Warszawa 1990.

3. Rowiński W., Dziak A.: Chirurgia dla pielęgniarek. PZWL, Warszawa 1989.

4. Stenger S.: Opatrunki. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław 1999.

[10.4.23] Zabiegi p/zapalne: kompresy (*)

Zabieg należący do grupy zabiegów przeciwzapalnych, polegający na miejscowym stosowaniu ciepła wilgotnego na małe obszarowo powierzchnie ciała człowieka w celu rozszerzenia naczyń krwionośnych, pobudzenia przemiany materii i czynności jelit, zmniejszenia napięcia mięśniowego i ciśnienia tętniczego krwi, działania przeciwbólowego i uspokajającego. Kompres składa się z trzech warstw: wilgotnej, ceratki i suchej. Warstwa mokra utrzymuje swoją wilgotność do 8 godzin i po upływie takiego czasu należy zmienić lub usunąć kompres.

Czynności :

• Ocenianie stanu zdrowia pacjenta w zakresie stwierdzenia wskazań do zastosowania kompresu (stany zapalne żył, zrosty po wstrzyknięciach, czyraki, zapalenie migdałków podniebiennych, zapalenie węzłów chłonnych)
• Poinformowanie chorego o celu, istocie i przebiegu zabiegu, uzyskanie świadomej zgody na jego wykonanie.
• Higieniczne mycie rąk.
• Przygotowanie okładu rozgrzewającego i pozostałych środków niezbędnych do jego założenia (w tym woda o temperaturze około 37˚C oraz inne środki np.: 3% roztwór Altacetu, 70% alkohol etylowy, napar z siana, napar z rumianku).
• Założenie okładu na okolicę objętą zmianą.
• Obserwowanie pacjenta w kierunku reakcji na zabieg zarówno oczekiwanej jak i działań ubocznych.
• Utrzymanie kompresu przez zalecony czas, maksymalnie do 8 godzin.
• Usunięcie okładu i zabezpieczenie (warstwa sucha, umycie skóry, natłuszczenie, ponowne zastosowanie zabiegu)
• Uporządkowanie i zabezpieczenie sprzętu.
• Higieniczne mycie rąk.
• Udokumentowanie wykonania zabiegu w indywidualnej dokumentacji pacjenta.

Literatura:

1. Ciechaniewicz W.(red.): Pielęgniarstwo. Ćwiczenia. WL PZWL, Warszawa 2001.

2. Kózka M.(red.): Stany zagrożenia życia. Wybrane standardy i procedury postępowania pielęgniarskiego. Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 2001.

3. Straburzyński G.: Księga przyrodolecznictwa. WL PZWL, Warszawa 1997.

4. Zahradniczek K. (red.): Wprowadzenie do pielęgniarstwa. WL PZWL, Warszawa 1999.

[10.4.24] Zabiegi p/zapalne: okłady (*)

Zabieg należący do grupy zabiegów przeciwzapalnych polegający na miejscowym stosowaniu zimna wilgotnego na małe powierzchnie ciała w celu obniżenia temperatury ciała oraz metabolizmu komórkowego, zahamowanie krwawienia, zmniejszanie aktywności drobnoustrojów. Okład składa się z dwóch warstw mokrej i suchej a zakładany jest najczęściej na okres 15-20 min., powtórzony może zostać po upływie 2-3 godz.

Czynności:

• Ocenna stanu zdrowia pacjenta w celu określenia wskazań do wykonania okładu chłodzącego (w tym ostre stany zapalne, stłuczenia mięśni, urazy, krwawienie, krwiak, gorączka).
• Poinformowanie chorego o celu, istocie i przebiegu zabiegu i uzyskanie zgody na jego wykonanie.
• Przygotowanie chorego fizyczne i psychiczne do pierwszej reakcji na zimny okład.
• Higieniczne mycie rąk.
• Przygotowanie i założenie okładu chłodzącego na zgodną ze wskazaniami okolicę ciała.
• Obserwowanie pacjenta w kierunku wystąpienia reakcji na okład chłodzący pozytywnych i negatywnych.
• Usunięcie okładu po upływie zaleconego czasu i zabezpieczenie miejsca gdzie był zastosowany (warstwa sucha, umycie skóry, natłuszczenie, ponowne zastosowanie zabiegu)
• Uporządkowanie i zabezpieczenie sprzętu.
• Higieniczne mycie rąk.
• Udokumentowanie wykonania zabiegu w indywidualnej dokumentacji pacjenta.

Literatura:

1. Ciechaniewicz W.(red.): Pielęgniarstwo. Ćwiczenia. WL PZWL, Warszawa 2001.

2. Kózka M.(red.): Stany zagrożenia życia. Wybrane standardy i procedury postępowania pielęgniarskiego. Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 2001.

3. Straburzyński G.: Księga przyrodolecznictwa. WL PZWL, Warszawa 1997.

4. Zahradniczek K. (red.): Wprowadzenie do pielęgniarstwa. WL PZWL, Warszawa 1999.

[10.4.25] Pielęgnowanie pacjenta z drgawkami

[10.4.26] Pierwsza pomoc w złamaniu, zwichnięciu, skręceniu (*)

Udzielenie pierwszej pomocy w przypadku złamania, zwichnięcia lub skręcenia kończyny w sytuacji wypadków komunikacyjnych, nieszczęśliwych wypadków, osłabienia tkanki kostnej w wyniku przebiegu różnych chorób np. osteoporozy.

Czynności:

• wezwanie Pogotowia Ratunkowego lub zawiezienia ratowanego do szpitala (nienależy ruszać poszkodowanego bez wyraźnej potrzeby),
• jeżeli warunki pozwalają, umycie higieniczne rąk, założenie rękawiczek,
• rozpoznanie zakresu dysfunkcji i uszkodzeń kończyny,
• udzielanie pierwszej pomocy w sposób bardzo delikatny, uprzedzanie chorego owykonywanych czynnościach,
• zdjęcie ze złamanej kończyny biżuterii oraz jeśli to konieczne ubrania: odzież najlepiej rozciąć, (nie wolno samodzielnie nastawiać złamanej kończyny, podawać niczego doustnie),
• unieruchomienie dwóch sąsiednich stawów oraz miejsca złamania (nie wolno przemieszczać chorego bez unieruchomienia złamanej części ciała),
• sprawdzenie ukrwienia kończyny np. ocena zabarwienia skóry
• unieruchomienie złamania w obrębie kończyny dolnej tj. kości uda, goleni, podudzia, kostek się odpowiednio dobranymi przedmiotami np. zwiniętym kocem, częściami garderoby, poduszkami,
• w przypadku skręceń unieruchomienie kończyny za pomocą dostępnych przedmiotów np. zwinięty koc, poduszka,
• w przypadku zwichnięcia pozostawienie stawu w pozycji jakiej się znajduje, w tym przypadku nie jest wskazane unieruchomienie kończyny,
• podczas udzielania pierwszej pomocy w przypadku urazu kręgosłupa najważniejsze jest utrzymanie tułowia i głowy rannego w pozycji pośredniej pomiędzy zgięciem, awyprostem,
• zdjęcie rękawiczek,
• umycie higieniczne rąk,
• przekazanie informacji lekarzowi o zakresie udzielonej pomocy osobie w miejscu zdarzenia.

Literatura:

1. Buchfelder M., Buchfelder A.: Podręcznik pierwszej pomocy. Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL 1999.

2. Kamiński B, Dziak A.: Postępowanie w stanach zagrożenia życia. Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL 1999

3. Krechowiecki A., Czerwiński F.: Zarys anatomii człowieka. Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL 1997.

4. Rowiński W, Dziak A.: Chirurgia dla pielęgniarek. Warszawa Wydawnictwo Lekarskie PZWL 1999

[10.4.27] Pielęgnowanie pacjenta w trakcie radioterapii (*)

Radioterapia jako metoda leczenia wykorzystuje promieniowanie jonizujące w celu uszkodzenia komórek nowotworowych lub zahamowania zdolności ich rozmnażania się.  Napromieniowanie lecznicze dzieli się na teleradioterapię (napromieniowanie z odległości - źródło promieniowania nie styka się z tkanką napromienianą) oraz brachyterapię  (leczenie z bliska - aplikacja źródeł promieniowania dojamowo lub śródtkankowo). Radioterapia znajduje szerokie zastosowanie w leczeniu chorób układowych, w których proces nowotworowy dotyczy rozrostu tkanki chłonnej jak i w wielu nowotworach poszczególnych narządów. Leczenie napromieniowaniem może być prowadzone samodzielnie lub w skojarzeniu z leczeniem operacyjnym bądź chemioterapią.

Czynności:

• Informowanie  pacjenta przed rozpoczęciem leczenia o sposobie działania radioterapii oraz jej potencjalnych skutkach ubocznych;
• Pomaganie pacjentowi w podjęciu świadomej zgody na leczenie;
• Stosowanie zasad ochrony radiologicznej w toku pracy z pacjentem poddawanym radioterapii (I- czasu, II-odległości, III-ochrony);
• Monitorowanie stanu pacjenta pod kątem pojawiających się objawów ubocznych radioterapii - rejestracja rodzaju powikłań, omówienie z pacjentem planu działania minimalizującego skutki pojawiających się odczynów;
• Przekazywanie pacjentowi wskazówek dotyczących pielęgnowania skóry podczas radioterapii (ochrona obszarów skóry napromienionej przed działaniem kosmetyków, wody, słońca, zimna oraz innych czynników atmosferycznych);
• W sytuacji występowania zaburzeń odżywiania związanych z brakiem apetytu pacjenta podczas radioterapii opracowanie z rodziną i dietetykiem optymalnego programu żywieniowego (posiłki podawane w małych ilościach ale często, wysokobiałkowe i wysokokaloryczne) akceptowanego przez  pacjenta i dostosowanego do możliwości rodziny;
• Przeciwdziałanie skutkom xerostomii (suchość w jamie ustnej pojawiająca się pod wpływem naświetlania okolicy ślinianek) - mycie zębów przed każdym posiłkiem, częste popijanie płynami w czasie i pomiędzy posiłkami, ssanie cukierków lub gumy bez cukru, stosowanie substytutów śliny;
• W sytuacji pojawiających się u pacjenta trudności i bólu podczas  połykania  (stan zapalny przełyku) dostosowanie postaci produktów żywnościowych do możliwości połykania pacjenta lub w sytuacjach bardziej nasilonych dolegliwości podawanie środków znieczulających lub p/bólowych (na zlecenie lekarza) na 1/2 h przed jedzeniem;
• W sytuacji występujących nudności i wymiotów stosowanie środków p/wymiotnych zgodnie ze zleceniem lekarza oraz pomaganie pacjentowi w utrzymaniu higieny osobistej;
• Pomaganie pacjentowi w akceptacji stanu łysienia lub całkowitej utraty włosów - wskazywanie sposobów kompensacji zmienionego obrazu ciała zgodnie z poczuciem gustu i estetyki pacjenta.
• Wspieranie emocjonalne pacjenta i jego rodziny, wzbudzanie nadziei i wiary w powodzenie zastosowanego leczenia procesu chorobowego.

Literatura:

1. Krasuska M., Turowski K.(red.).: Wybrane aspekty opieki nad pacjentem onkologicznym. Neurocentrum. Lublin, 1996.

2. Krasuska M.: Opieka w chorobie nowotworowej. YOCAM. Lublin, 1997.

3. Krzakowski M., Meder J.: Praktyczne zasady postępowania w łagodzeniu i likwidacji toksyczności chemioterapii i radioterapii. Nowa Medycyna.1998, 5, 58-63.

4. Osoba D.: Badanie jakości życia zależnie od stanu zdrowia pacjentów onkologicznych. Nowotwory. 1993, 43, 185-192.

5. Strum A. (red).:  Kompendium onkologii. PZWL. Warszawa, 1995.

6. UICC.: Podręcznik onkologii klinicznej. PWN. Warszawa, 1994.

7. Widomska -Czekajska T., Górajek-Jóźwik J.(red).: Podręcznik encyklopedyczny dla pielęgniarek. Lublin, 1996.